اگر مشکل از اراده نباشه، از چیه؟

سلام... خوش اومدی. این، اولین قسمت از کوچکآویه. اگر این اولین باره که صدای منو می‌شنوی، خوشحالم که این چند دقیقه رو کنار هم هستیم. فقط... قبل از اینکه شروع کنیم، ازت یه خواهش دارم. عجله نکن. نه برای جواب دادن. نه برای نتیجه گرفتن. نه حتی برای اینکه ببینی آخر این اپیزود قراره به کجا برسیم. فقط... اجازه بده چند دقیقه با هم فکر کنیم... چون احساس می‌کنم این روزها، بیشتر از اینکه فکر کنیم، داریم فقط از روی فکرهای قبلی‌مون زندگی می‌کنیم.

می‌خوام اولین سؤال این اپیزود رو ازت بپرسم. و دوست دارم این بار، واقعاً بهش جواب بدی. نه بلند. فقط برای خودت. اگر فقط اجازه داشتی یک چیز رو توی زندگیت تغییر بدی... فقط یک چیز... اون چی بود؟ شاید سلامتی. شاید اضافه وزن. شاید اهمال‌کاری. شاید اضطراب. شاید رابطه‌ای که مدت‌هاست ازش راضی نیستی. شاید وضعیت مالی. شاید کسب‌وکارت. یا شاید یه چیزی که حتی اسم مشخصی براش نداری. فقط می‌دونی یه جایی از زندگیت، مدت‌هاست همون‌جاست که بوده.

حالا سؤال دوم... چند بار تا امروز برای تغییرش تلاش کردی؟ یک بار؟ سه بار؟ ده بار؟ هر سال؟ هر ماه؟ یا شاید هر شنبه؟ و حالا سؤال سوم، به نظر من مهم‌ترین سؤال این چند دقیقه. اگر هنوز تغییر نکرده، واقعاً فکر می‌کنی دلیلش چیه؟

اکثر آدم‌ها اینجا، تقریباً جواب‌های مشابهی می‌دن. «من اراده ندارم.» «من آدم باانضباطی نیستم.» «من همیشه همه چیز رو نصفه رها می‌کنم.» «من شروع کردنم خوبه، ولی ادامه دادنم افتضاحه.» راستش، من هم سال‌ها همین حرف‌ها رو به خودم می‌زدم. هر بار تصمیم می‌گرفتم یه تغییر جدی توی زندگیم ایجاد کنم، چند روز اول فوق‌العاده بود. برنامه می‌نوشتم. کتاب می‌خوندم. ورزش می‌کردم. هیجان داشتم. احساس می‌کردم این بار فرق می‌کنه. اما چند روز بعد، انگار یکی یه دکمه نامرئی رو فشار می‌داد. همه چیز آروم‌آروم برمی‌گشت به همون نقطه قبلی. و هر بار که این اتفاق تکرار می‌شد، یک باور هم توی ذهنم قوی‌تر می‌شد. «شاید مشکل خودمم...»

شاید تو هم یه جایی این جمله رو به خودت گفته باشی. «من آدمش نیستم.» «من نمی‌تونم ادامه بدم.» «من همیشه همین‌طوری‌ام.» اما اگر امروز فقط یک چیز از این اپیزود با خودت ببری، دوست دارم این باشه. شاید مشکل، تو نباشی. شاید مشکل، برداشتی باشه که از تغییر داری.

چرا «شنبه‌ها» بیشتر از هر روز دیگه‌ای شکست می‌خورن

یه چیزی هست که هر بار با خودم بهش فکر می‌کنم، بیشتر متعجب می‌شم. ما انسان‌ها برای تغییر کردن، معمولاً سراغ چیزهای بزرگ می‌ریم. برنامه‌های بزرگ. تصمیم‌های بزرگ. قول‌های بزرگ. انگار هرچقدر تصمیممون بزرگ‌تر باشه، احتمال موفقیتمون هم بیشتره. برای همین با خودمون می‌گیم: «از شنبه دیگه همه چیز فرق می‌کنه.» از شنبه رژیم. از شنبه ورزش. از شنبه مطالعه. از شنبه زبان. از شنبه سحرخیزی. از شنبه زندگی جدید. اما عجیب اینجاست، همین شنبه‌ها، بیشتر از هر روز دیگه‌ای شکست می‌خورن. نه چون ما آدم‌های ضعیفی هستیم، نه چون اراده نداریم، بلکه شاید چون از همون اول، داریم تغییر رو اشتباه تعریف می‌کنیم.

چند وقت پیش دوباره داشتم درباره همین موضوع فکر می‌کردم. اینکه چرا بعضی آدم‌ها می‌تونن سال‌ها یک عادت رو ادامه بدن، ولی بعضی‌ها حتی یک ماه هم دوام نمیارن. چرا بعضی تغییرها موندگار می‌شن و بعضی‌ها فقط چند روز عمر دارن. و وسط همین سؤال‌ها، دوباره رفتم سراغ کتابی که احتمالاً خیلی از شما اسمش رو شنیدین. عادت‌های اتمی، نوشته‌ی جیمز کلیر. اگر این کتاب رو خوندی، نگران نباش، قرار نیست فصل به فصل مرورش کنیم. و اگر هم نخوندی، باز هم نگران نباش، چون هدف این اپیزود این نیست که خلاصه کتاب رو بشنوی.

من بیشتر دوست دارم از کتاب‌ها مثل یه آینه استفاده کنم. آینه‌ای که کمکمون کنه خودمون رو بهتر ببینیم. برای من، کتاب‌ها جواب نیستن. کتاب‌ها سؤال‌های بهتری می‌سازن. و فکر می‌کنم کوچینگ هم دقیقاً از همین‌جا شروع می‌شه. نه از جواب دادن، از بهتر سؤال پرسیدن. برای همین، امروز نمی‌خوام فقط ببینیم جیمز کلیر چی گفته. می‌خوام ببینیم اگر یک کوچ این کتاب رو بخونه، بین سطرها چه چیزهایی می‌بینه؟

هویت مهم‌تر از رفتاره

اولین جمله‌ای که من رو توی این کتاب متوقف کرد، اصلاً درباره عادت نبود. درباره این بود که تغییرهای بزرگ، حاصل تصمیم‌های بزرگ نیستن. حاصل رفتارهای کوچیکی هستن که اون‌قدر تکرار می‌شن تا بخشی از زندگی ما بشن. شاید وقتی این جمله رو می‌شنوی، با خودت بگی: «خب... این که چیز جدیدی نیست.» حق داری. خیلی از حقیقت‌های مهم، اولین بار که می‌شنویمشون، ساده به نظر میان. اما سؤال اینه، اگر این جمله رو می‌دونستیم، پس چرا هنوز بیشتر ما دنبال تغییرهای بزرگیم؟

اینجاست که دلم می‌خواد چند لحظه از خود کتاب فاصله بگیریم. یه سؤال کوچینگی ازت بپرسم. نه برای اینکه جواب درست یا غلطی وجود داره. فقط برای اینکه خودت رو ببینی. آخرین باری که خواستی یک تغییر جدی توی زندگیت ایجاد کنی، اولین قدمت چی بود؟ آیا از خودت خواستی یک‌باره آدم جدیدی بشی؟ یا فقط خواستی امروز، یک قدم کوچیک برداری؟

چون تجربه‌ای که من، هم توی زندگی خودم و هم توی جلسات کوچینگ بارها دیدم اینه که ما معمولاً عاشق نتیجه‌ایم، اما عاشق فرآیند نیستیم. همه دوست دارن بدن سالم داشته باشن، ولی همه عاشق ورزش کردن نیستن. همه دوست دارن کسب‌وکار موفق داشته باشن، ولی همه عاشق ساختن سیستم نیستن. همه دوست دارن کتاب‌خون باشن، ولی همه عاشق نشستن و مطالعه کردن نیستن. و شاید یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های آدم‌هایی که تغییر پایدار می‌سازن، اینه که یاد گرفتن به جای عاشق شدنِ نتیجه، کم‌کم عاشق فرآیند بشن.

ولی این تازه شروع ماجراست. چون جیمز کلیر، یک قدم عمیق‌تر می‌ره. و به نظرم، اینجاست که کتاب از یک کتاب درباره عادت‌ها، تبدیل می‌شه به کتابی درباره «هویت». و راستش، همین بخش، برای من جذاب‌ترین قسمت کل کتابه.

به نظرم یکی از بزرگ‌ترین اشتباه‌هایی که ما درباره تغییر می‌کنیم اینه که فکر می‌کنیم تغییر یعنی عوض کردن رفتار. در حالی که جیمز کلیر می‌گه رفتار، آخرین بخش ماجراست. قبل از رفتار، یک چیز مهم‌تر وجود داره. هویت. بذار یه مثال بزنم. فرض کن دو نفر، هر دو تصمیم گرفتن از امروز کتاب بخونن. اگر از نفر اول بپرسی «چرا کتاب می‌خونی؟»، می‌گه «چون می‌خوام امسال ۳۰ تا کتاب تموم کنم.» اما نفر دوم می‌گه «چون می‌خوام آدمی باشم که همیشه در حال یاد گرفتنه.» ممکنه هر دو، امشب نیم ساعت کتاب بخونن. اما احتمال اینکه شش ماه دیگه هنوز ادامه داده باشن، برابر نیست. چرا؟ چون نفر اول، فقط دنبال یک نتیجه‌ست. اما نفر دوم، داره روی ساختن یک هویت کار می‌کنه.

وقتی این بخش کتاب رو می‌خوندم، یه سؤال مدام توی ذهنم تکرار می‌شد. و راستش، هنوز هم هر چند وقت یک‌بار از خودم می‌پرسمش. سؤال اینه: من دارم برای رسیدن به یک نتیجه تلاش می‌کنم، یا برای تبدیل شدن به یک آدم جدید؟ به نظر سؤال ساده‌ایه. ولی اگر چند دقیقه واقعاً بهش فکر کنی، ممکنه خیلی از تصمیم‌هات رو عوض کنه.

ذهن ما عاشق هماهنگیه

اینجا دلم می‌خواد چند دقیقه از کتاب فاصله بگیریم. چون فکر می‌کنم دقیقاً اینجاست که نگاه کوچینگ وارد داستان می‌شه. اگر تا امروز تجربه کوچینگ نداشتی، اشکالی نداره. فقط می‌خوام بدونی که یکی از مهم‌ترین کارهایی که یک کوچ انجام می‌ده، این نیست که بهت بگه «چه کار کن». بلکه کمکت می‌کنه ببینی الان خودت رو چه کسی می‌بینی. چون خیلی وقت‌ها، رفتار ما، از باورهایی میاد که درباره خودمون داریم. مثلاً یه نفر می‌گه «من آدم منظمی نیستم.» حالا دقت کن، اون فقط یک جمله نگفته. اون داره هویت خودش رو تعریف می‌کنه. یا یکی می‌گه «من همیشه کارهام رو نصفه رها می‌کنم.» باز هم فقط یک خاطره تعریف نکرده. داره خودش رو معرفی می‌کنه.

و اینجا یه اتفاق عجیب می‌افته. ذهن ما عاشق هماهنگیه. اگر من باور داشته باشم که آدم بی‌نظمی هستم، ذهنم ناخواسته رفتارهایی رو انتخاب می‌کنه که این باور رو تأیید کنن. نه چون دوست دارم شکست بخورم، چون ذهن، دوست داره با تصویری که از خودش ساخته، هماهنگ بمونه. برای همین، گاهی بزرگ‌ترین مانع تغییر، تنبلی نیست. کمبود انگیزه هم نیست. حتی کمبود دانش هم نیست. بزرگ‌ترین مانع، داستانیه که سال‌ها درباره خودمون تعریف کردیم.

حالا بذار یه سؤال ازت بپرسم. و این سؤال، احتمالاً مهم‌ترین سؤال این قسمت تا اینجاست. وقتی هیچ‌کس کنارت نیست، وقتی هیچ‌کس صداتو نمی‌شنوه، وقتی فقط خودتی و خودت، خودت رو با چه جمله‌ای معرفی می‌کنی؟ «من آدمی هستم که...» ادامه این جمله چیه؟ من آدمی هستم که همیشه دیر شروع می‌کنه؟ من آدمی هستم که هیچ‌وقت پولدار نمی‌شه؟ من آدمی هستم که روابط خوبی نداره؟ یا من آدمی هستم که هر بار زمین خورده، دوباره بلند شده؟

جالبه بدونی، جیمز کلیر توی کتابش نمی‌گه اول رفتار رو عوض کن تا هویتت تغییر کنه. می‌گه این دو تا، مدام روی هم اثر می‌ذارن. هر رفتار کوچیکی که تکرار می‌کنی، در واقع داری یک رأی به هویت جدیدت می‌دی. نه اینکه همون روز تبدیل به آدم جدیدی بشی. نه. فقط یک رأی. امروز یک رأی. فردا یک رأی. پس‌فردا یک رأی. و بعد از صدها رأی، کم‌کم دیگه لازم نیست به خودت ثابت کنی که اون آدم هستی. چون واقعاً تبدیل بهش شدی. و به نظرم اینجاست که معنی اسم این کتاب رو بهتر می‌فهمیم. «اتمی.» نه به خاطر کوچیک بودنش. به خاطر اینکه چیزهای کوچیک، وقتی به اندازه کافی تکرار بشن، قدرت ساختن یک زندگی کاملاً متفاوت رو پیدا می‌کنن.

خب، تا اینجا شاید مهم‌ترین سؤال این اپیزود این بوده باشه: اگر قرار باشه فقط یک رأی به هویت آینده‌ات بدی، امروز اون رأی چی می‌تونه باشه؟ قبل از اینکه بریم سراغ ادامه کتاب، می‌خوام چند ثانیه سکوت کنیم. فقط برای اینکه هر کسی، جواب خودش رو پیدا کنه.

سیستم مهم‌تر از هدفه

یه چیزی هست که تقریباً همه‌ی ما تجربه‌ش کردیم. اول سال، اول ماه، یا حتی اول هفته، برای خودمون هدف تعیین می‌کنیم. امسال می‌خوام فلان مقدار درآمد داشته باشم. امسال می‌خوام زبان یاد بگیرم. امسال می‌خوام کتاب‌خون بشم. امسال می‌خوام سالم‌تر زندگی کنم. و جالبه، هدف داشتن حس خوبی به آدم می‌ده. انگار فقط با نوشتن هدف، احساس می‌کنیم یک قدم جلو افتادیم. اما جیمز کلیر اینجا یه جمله داره که من هر بار می‌خونمش، چند دقیقه بهش فکر می‌کنم. اون می‌گه: «تو به اندازه‌ی هدفت پیشرفت نمی‌کنی؛ به اندازه‌ی سیستمت پیشرفت می‌کنی.»

اولین بار که این جمله رو خوندم، راستش خیلی تکان‌دهنده نبود. اما هرچی بیشتر بهش فکر کردم، بیشتر فهمیدم چقدر درباره‌ی زندگی خودم صدق می‌کنه. فرض کن دو نفر می‌خوان ماراتن بدَوَن. هر دو یک هدف دارن. اما یکی فقط هر شب به خط پایان فکر می‌کنه. اون یکی، برنامه‌ی خوابش رو تنظیم می‌کنه. رژیم غذاییش رو اصلاح می‌کنه. سه روز در هفته تمرین می‌کنه. آروم‌آروم بدنش رو آماده می‌کنه. هر دو هدف یکسانی دارن. اما فقط یکی سیستم ساخته.

اینجا می‌خوام یه سؤال کوچینگی ازت بپرسم. و شاید بهتره جوابش رو جایی برای خودت بنویسی. الان، بزرگ‌ترین هدفی که توی ذهنت داری چیه؟ حالا سؤال بعدی. اگر هدفت رو پاک کنیم، اگر اصلاً اجازه نداشته باشی درباره‌ی نتیجه فکر کنی، امروز باید چه کاری انجام بدی؟ همین امروز. نه شنبه. نه اول ماه. نه وقتی شرایط بهتر شد. امروز. به نظرم اینجاست که فرق «آرزو» و «سیستم» معلوم می‌شه.

من توی جلسات کوچینگ، یه چیز رو بارها دیدم. خیلی از آدم‌ها، هدف‌های فوق‌العاده‌ای دارن. واقعاً هم باهوشن. واقعاً هم توانمند هستن. اما وقتی با هم می‌شینیم و مسیر رو نگاه می‌کنیم، می‌بینیم چیزی که کم دارن، انگیزه نیست. وضوحه. می‌دونن چی می‌خوان. اما نمی‌دونن فردا ساعت ده صبح باید چه کاری انجام بدن. گاهی ما از آینده‌ای حرف می‌زنیم که هنوز برای امروزش تصمیم نگرفتیم. و شاید این یکی از بی‌رحمانه‌ترین دام‌های ذهن باشه. چون ذهن عاشق آینده‌ست. آینده‌ای که همه‌چیز توش عالیه. اما تغییر، همیشه فقط توی امروز اتفاق می‌افته.

هیچ‌کس فردا تغییر نمی‌کنه. هیچ‌کس شنبه تغییر نمی‌کنه. هیچ‌کس از اول ماه آدم جدیدی نمی‌شه. تنها جایی که تغییر واقعاً وجود داره، همین امروزه. همین چند دقیقه. همین تصمیم بعدی. یه سؤال؛ اگر من امروز تا آخر این اپیزود هیچ تکنیکی بهت یاد ندم، هیچ فرمولی هم نگم، اما فقط باعث بشم بعد از تموم شدنش، یک تصمیم کوچیک بگیری و واقعاً انجامش بدی، به نظرت این اپیزود موفق بوده؟ من فکر می‌کنم آره. چون کوچینگ، قبل از اینکه درباره‌ی تغییر دنیا باشه، درباره‌ی تغییر یک تصمیمه.

نتیجه، بازتاب دیروزه

اینجا جیمز کلیر یه جمله‌ی دیگه داره که خیلی دوستش دارم. می‌گه تقریباً هر نتیجه‌ای که امروز توی زندگی‌مون می‌بینیم، بازتاب عادت‌های دیروزمونه. اگر امروز حساب بانکی خاصی داری، اگر امروز روابط خاصی داری، اگر امروز بدن خاصی داری، اگر امروز کسب‌وکار مشخصی داری، هیچ‌کدوم یک‌شبه ساخته نشدن. همه‌شون حاصل صدها و هزاران تصمیم کوچیکی هستن که شاید همون موقع اصلاً مهم به نظر نمی‌رسیدن.

و این، هم خبر خوبه، هم خبر بد. خبر بد اینه که هیچ معجزه‌ای قرار نیست فردا صبح اتفاق بیفته. اما خبر خوب، اینکه از همین امروز، هر تصمیم کوچیکی که می‌گیری، داره آینده‌ای رو می‌سازه که هنوز نمی‌بینیش. و شاید بزرگ‌ترین اشتباه ما اینه که چون نتیجه رو هنوز نمی‌بینیم، فکر می‌کنیم هیچ اتفاقی نیفتاده. در حالی که تغییر، خیلی وقت‌ها زیر سطح اتفاق می‌افته. در سکوت. بدون تشویق. بدون هیجان. بدون اینکه کسی متوجهش بشه. تا یک روز، نتیجه، ناگهان خودش رو نشون می‌ده. و شاید همین‌جا، یکی از مهم‌ترین درس‌های این کتاب باشه. اینکه اگر امروز نتیجه‌ای نمی‌بینی، لزومی نداره مسیرت اشتباه باشه. شاید فقط هنوز زمان برداشت محصول نرسیده.

می‌دونی، هر بار که این کتاب رو می‌بندم، یه حس مشترک دارم. حس نمی‌کنم جیمز کلیر خواسته فقط درباره عادت‌ها چیزی یادم بده. بیشتر حس می‌کنم خواسته یک سوءتفاهم قدیمی رو اصلاح کنه. اون سوءتفاهم اینه که ما فکر می‌کنیم آدم‌ها با یک تصمیم بزرگ تغییر می‌کنن. در حالی که آدم‌ها با صدها تصمیم کوچیکی تغییر می‌کنن که معمولاً هیچ‌کس نمی‌بینه. حتی خودمون. و شاید برای همین باشه که خیلی وقت‌ها وسط راه ناامید می‌شیم. چون داریم دنبال نشونه‌های بزرگ می‌گردیم، در حالی که تغییر، اول از همه، توی چیزهاییه که به چشم نمیان.

یه مثال ساده. فرض کن امروز تصمیم گرفتی فقط ده دقیقه کتاب بخونی. از بیرون، تقریباً هیچ اتفاق مهمی نیفتاده. زندگیت زیر و رو نشده. باهوش‌تر نشدی. موفق‌تر هم نشدی. اما از نگاه من، یک اتفاق خیلی مهم افتاده. تو یک رأی به هویت جدیدت دادی. یک رأی. فقط یک رأی. فردا دوباره همون کار رو انجام می‌دی. یک رأی دیگه. پس‌فردا، باز هم یک رأی. و کم‌کم، دیگه لازم نیست به خودت بگی «کاش آدم کتاب‌خونی بودم...» چون واقعاً تبدیل شدی به کسی که کتاب می‌خونه.

چند سؤال برای روزهای آینده

اینجا دلم می‌خواد یه چیزی رو باهات در میون بذارم. یکی از چیزهایی که توی جلسات کوچینگ همیشه برام جالبه، اینه که آدم‌ها معمولاً فکر می‌کنن تغییر، بعد از پیدا کردن جواب اتفاق می‌افته. اما تجربه من چیز دیگه‌ای می‌گه. خیلی وقت‌ها، تغییر از لحظه‌ای شروع می‌شه که سؤال درست رو پیدا می‌کنیم. چون سؤال خوب، ذهن رو مجبور می‌کنه از مسیرهای همیشگی خارج بشه. برای همین، من دوست دارم آخر هر قسمت کوچکآوی، به جای اینکه با چند توصیه خداحافظی کنم، چند سؤال باهات به اشتراک بذارم. نه برای اینکه همین الان جوابشون رو پیدا کنی. فقط برای اینکه شاید، توی روزهای آینده، ذهنت آروم‌آروم باهاشون زندگی کنه.

سؤال اول؛ اگر قرار باشه فقط یک عادت کوچیک به زندگیت اضافه کنی، نه یک تغییر بزرگ، نه یک برنامه عجیب، فقط یک عادت کوچیک، اون چی می‌تونه باشه؟ سؤال دوم؛ اون عادتی که انتخاب کردی، واقعاً برای رسیدن به یک نتیجه‌ست؟ یا داره کمک می‌کنه تبدیل به آدمی بشی که دوست داری باشی؟ و سؤال آخر؛ اگر یک سال بعد، دوباره این اپیزود رو گوش بدی، دوست داری از خود امروزت بابت انجام دادن چه کاری تشکر کنی؟

می‌دونی، اگر از کل این کتاب فقط بخوام یک جمله رو با خودم نگه دارم، شاید این باشه: زندگی ما، بیشتر از اینکه محصول تصمیم‌های بزرگ باشه، محصول عادت‌های کوچیکیه که هر روز تکرار می‌کنیم. و شاید از امروز به بعد، به جای اینکه هر بار از خودمون بپرسیم «چطور زندگیم رو عوض کنم؟»، بهتر باشه بپرسیم: امروز، کوچیک‌ترین کاری که نسخه‌ی بهترِ من انجام می‌ده چیه؟ شاید جواب این سؤال، همون اولین قدمی باشه که مدت‌ها دنبالش بودیم.

اگر این گفت‌وگو برات مفید بود، خوشحال می‌شم قسمت‌های بعدی کوچکآوی رو هم همراه من باشی. در هر قسمت، با کمک یک کتاب، سعی می‌کنیم کمتر درباره خودِ کتاب حرف بزنیم، و بیشتر درباره انسان. درباره تصمیم‌ها. درباره ذهن. درباره تغییر. و درباره سؤال‌هایی که شاید، مسیر زندگی‌مون رو آروم‌آروم عوض کنن. من مرش هستم. و این، اولین قسمت از کوچکآوی بود. مراقب خودت باش، و تا قبل از قسمت بعد، فقط یک سؤال بهتر از خودت بپرس.