چرا بعضی آدم‌ها رشد می‌کنن، ولی بعضی‌ها همون‌جا می‌مونن؟

سلام... خوش اومدی. قبل از اینکه امروز حرفمون رو شروع کنیم، یه خواهش ازت دارم. مثل همیشه، عجله نکن. لازم نیست همین الان جواب بدی. فقط چند دقیقه بذار ذهنت آزاد باشه. یه سؤال: آخرین باری که یه چیزی رو نصفه‌کاره ول کردی، کی بود؟ نه دلیل‌های روی کاغذ. دلیل واقعیش. بذار یه جور دیگه بپرسم؛ اگه مطمئن بودی هیچ‌کس هیچ‌وقت قضاوتت نمی‌کنه، بازم ولش می‌کردی؟

الگویی که تو کوچینگ بارها دیدم

یه چیزی رو چند ماهه دارم می‌بینم، توی جلسات کوچینگ. یه الگو که تقریباً توی هر مراجعی تکرار می‌شه. بعضی‌ها جلوی یه مانع می‌رسن و ازش رد می‌شن. بعضی‌های دیگه جلوی همون نوع مانع می‌رسن و برای سال‌ها همون‌جا می‌مونن. اولش فکر می‌کردم فرقشون توانایی‌شونه؛ بعضی‌ها بلدترن، بعضی‌ها نه. اما هر چی بیشتر دقت کردم، فهمیدم فرقشون توانایی نیست. فرقشون، یه چیز قبل از توانایی‌ه.

دو سال معطلی خودم

خودمم از این قاعده مستثنی نبودم. همین پادکست، نزدیک دو سال، فقط توی ذهنم بود. نه یک ماه، نه سه ماه، دو سال. هر بار می‌خواستم دکمه‌ی ضبط رو بزنم، یه صدا توی سرم می‌گفت: «اگه صدات براش مناسب نباشه چی؟» جالبه؛ من هر هفته به آدم‌های دیگه می‌گفتم شروع کنن، خودم دو سال معطل موندم.

تا یه روز، وسط یه جلسه، یکی از مراجع‌هام یه جمله گفت. داشت از یه پروژه‌ی نیمه‌کاره حرف می‌زد. گفت: «می‌ترسم شروعش کنم... و بفهمم بلد نیستم.» همون لحظه با خودم گفتم، این جمله‌ی خودمه. فقط جای پروژه، پادکسته. یه هفته تمام، دنبال یه اسم برای این الگو گشتم، توی چندتا منبع مختلف. دقیق‌ترین توضیحش رو توی کتاب «ذهنیت»، نوشته‌ی کرول دوک، پیدا کردم.

آزمایش دوئک: یک جمله که مسیر رو عوض کرد

یه آزمایش توی این کتاب هست که دقیقاً همین الگو رو، با شاهد نشون می‌ده. دوئک به یه گروه بچه، بعد از حل یه مسئله‌ی ساده، فقط یک جمله می‌گه. به نصفشون می‌گه: «چقدر باهوشی.» به نصف دیگه می‌گه: «چقدر خوب تلاش کردی.» همین یک جمله. بعد، یه مسئله‌ی سخت‌تر جلوشون می‌ذاره. گروه اول، بیشترشون از امتحان کردنش فرار کردن. گروه دوم، با ذوق رفتن سراغش.

حلقه‌ی سه‌مرحله‌ای: تفسیر، رفتار، شاهد

بذار اینجا یه‌کم بازش کنم، چون فکر می‌کنم این تفاوت از یه ساختار سه‌مرحله‌ای میاد، نه یه خلق‌وخوی ثابت. یه ساختار قابل ردیابی. مرحله‌ی اول: تفسیر. وقتی یه اتفاق می‌افته، اولین کاری که ذهنمون می‌کنه، معنی‌کردنشه. مرحله‌ی دوم: رفتار. اون معنی، مستقیم تعیین می‌کنه چه کاری بعدش انجام بدیم. مرحله‌ی سوم: شاهد. رفتارمون یه نتیجه تولید می‌کنه، و اون نتیجه برمی‌گرده و تفسیر اول رو تأیید می‌کنه.

مشکل اینجاست؛ این یه حلقه‌ست. بسته. خودتأییدکننده. اگه تفسیرت این باشه که «بلد نیستم»، رفتارت می‌شه فرار از چالش. نتیجه‌ش می‌شه یه شاهد جدید: «دیدی، بلد نبودم.» همون حلقه، دوباره و دوباره. ذهنیت رشد، این حلقه رو نمی‌بنده؛ می‌شکندش، دقیقاً از همون نقطه‌ی اول: تفسیر.

دو نفر، یک بازخورد، دو مسیر

یه مثال بزنم تا این حلقه ملموس‌تر بشه. دو نفر رو تصور کن، هر دو یه بازخورد سخت می‌گیرن، از رئیسشون. نفر اول، سه روز حالش گرفته‌ست. تفسیرش اینه: «از اول می‌دونستم توی این کار خوب نیستم.» رفتارش؟ کم‌کم از اون حوزه فاصله می‌گیره. شاهدش؟ چون کمتر تمرین می‌کنه، واقعاً هم ضعیف‌تر می‌شه. حلقه بسته می‌شه.

نفر دوم هم ناراحت می‌شه، اما تفسیرش فرق داره: «این تیکه‌ش درست بود، این یکی رو قبول ندارم، اما این قسمت دقیقاً جاییه که باید کار کنم.» رفتارش؟ دقیقاً روی همون قسمت تمرکز می‌کنه. شاهدش؟ پیشرفت می‌کنه. حلقه باز می‌مونه. هر دو، عین هم حرف شنیدن. فرق مسیرشون، از کلمه‌ی اول تفسیر شروع شد.

یه تمرین کوچیک

بذار یه تمرین کوچیک انجام بدیم؛ نه برای جواب درست، فقط برای اینکه ببینی خودت معمولاً کجای این حلقه می‌ایستی. یه بازخورد سخت که این اواخر شنیدی رو بیار جلوی چشمت. اولین تفسیری که ازش ساختی، چی بود؟ دقیقاً همون جمله، نه چیزی که الان دوست داری گفته باشی. «من همیشه همینم...»، «از اول می‌دونستم...» حالا، اگه دقیقاً همین حرف رو به بهترین دوستت می‌زدن، بازم همون تفسیر رو بهش پیشنهاد می‌دادی؟ یا یه تفسیر دیگه، منصفانه‌تر، به ذهنت می‌رسید؟ عجیبه، نه؟ برای دیگران راحت‌تر تفسیر منصفانه پیدا می‌کنیم؛ برای خودمون، انگار قانونش عوض می‌شه.

چرا من؟ یا این تجربه چی یادم می‌ده؟

یه جای دیگه از این حلقه هست که دوئک هم بهش اشاره می‌کنه، دقیقاً همون مرحله‌ی اول: تفسیر بعد از شکست. اکثر ما می‌پرسیم «چرا من؟» اما یه تفسیر دیگه هم هست: «این تجربه، چی داره یادم می‌ده؟» هر دو، همون واقعیت رو دارن؛ اما یکی حلقه رو می‌بنده، اون یکی بازش می‌ذاره.

اولین ضبط پادکست من

یه چیز جالب بگم؟ بالاخره اولین اپیزود همین پادکست رو ضبط کردم. و اولین ضبطم، اصلاً چیزی نبود که الان می‌شنوی. صدام می‌لرزید. دو بار، وسط جمله گم شدم. یه بار کامل از اول ضبط کردم. اگه دو سال پیش این اتفاق می‌افتاد، تفسیرم می‌شد «صدام مناسب نیست»، رفتارم می‌شد حذف فایل، شاهدم می‌شد سکوت برای یه مدت نامعلوم.

اما این بار، تفسیر رو عوض کردم. پرسیدم: «این ضبط، چی بهم یاد داد؟» یاد گرفتم کجا باید آروم‌تر حرف بزنم، کجا مکث کنم، کجا کمتر توضیح بدم. همون حلقه بود؛ فقط از یه نقطه‌ی دیگه شروعش کردم.

کاری که کوچینگ واقعاً انجام می‌ده

فکر می‌کنم اینجا، دقیقاً همون‌جاست که کوچینگ خودش رو نشون می‌ده. کوچینگ کاری نداره که تفسیر تو درست بوده یا نه. دنبال اینه که بپرسه: «این تفسیر، داره به کجا می‌برتت؟» و «یه تفسیر دیگه، ممکنه به کجا ببرتت؟» اگه بخوام همه‌ی این حلقه رو توی یک جمله بگم: مشکل، رفتار ما نیست. مشکل، از تفسیری شروع می‌شه که به رفتارمون معنی می‌دیم. «این کار جواب نداد.» و «من جواب نمی‌دم.» فقط چند کلمه فرق دارن؛ یکی حلقه رو باز می‌ذاره، اون یکی می‌بندش.

مثل همیشه، با چند سؤال ازت خداحافظی می‌کنم. سؤال اول: الان، رو کدوم مانع، تفسیرت داره حلقه رو می‌بنده؟ سؤال دوم: آخرین شکستت رو، گذاشتی روی مسیرت، یا روی هویتت؟ و سؤال آخر: اگه از امروز، تفسیر اول رو یه ذره عوض کنی، رفتار بعدیت چی می‌تونه باشه؟

من مرش هستم، و این، دومین قسمت از کوچکآوی بود. تا قسمت بعد، اگه جایی زمین خوردی، قبل از «من چه آدمی هستم؟»، فقط بپرس: «تفسیری که دارم، داره حلقه رو می‌بنده یا بازش می‌ذاره؟»