گوش کن

کاور قسمت ۱ پادکست مرشولاگ
پادکست مرشولاگ · قسمت ۱ · ۹ دقیقه
اینستاگرام معتادت کرده؟ ۸ دقیقه بهم بده تا برعکسش کنی

چرا نمی‌تونی گوشیت رو زمین بذاری؟ تقصیر ارادت نیست؛ اینستاگرام با همون فرمولی طراحی شده که ماشین‌های قمار رو می‌سازه. از آزمایش کبوتر اسکینر تا مخترعی که از «کشیدن برای رفرش» پشیمون شد، و در آخر «پروتکل برعکس»: سه قدم که همون فرمول رو به نفع هدف خودت برمی‌گردونه.

📝 متن کامل این قسمت رو بخون · 🎬 نسخه‌ی تصویری

نسخه‌ی تصویری

نکته‌های کلیدی این قسمت

پاداش متغیر

کبوترهای آزمایش اسکینر وقتی غذا رو با برنامه‌ی نامنظم می‌گرفتن، خیلی بیشتر و پیوسته‌تر نوک می‌زدن تا وقتی که پاداش قابل پیش‌بینی بود. همین منطق پشت ماشین‌های قمار و فید اینستاگرامه: هیچ‌وقت نمی‌دونی پست بعدی چیه، پس دست نمی‌کشی.

کشیدن برای رفرش

حرکتی که هر روز صدها بار انجامش می‌دیم، دقیقاً شبیه کشیدن اهرم ماشین قماره. حتی طراحش بعدها گفت از جنبه‌ی اعتیادآورش راضی نیست.

تقصیر اراده نیست

وقتی یه محصول عمداً برای نگه‌داشتن توجه طراحی شده، جنگیدن با اراده‌ی خالی جنگ نابرابریه. باید طراحی رو برعکس کرد، نه خودت رو سرزنش.

پروتکل برعکس

سه قدم که همون فرمول پاداش متغیر رو برمی‌داره و پشت هدف خودت می‌ذاره. جزئیات قدم‌ها توی خود قسمت (صوتی یا تصویری) اومده.

متن کامل این قسمت

ده بار توی یه ساعت

همین الان که داری این ویدیو رو می‌بینی، احتمالاً توی یک ساعت گذشته بیشتر از ۱۰ بار رفتی سراغ گوشیت؛ نه چون کار داشتی، همین‌طوری و بی‌دلیل. و جالب‌ترش اینه که اون حسی که وادارت می‌کنه گوشی رو برداری، تصادفی نیست؛ یه اتاق فکر بزرگ پشتشه که نشسته و با دقت فرمول معتاد شدنت رو طراحی کرده.

خبر خوب اینه که دقیقاً همون فرمول رو می‌شه برعکس کرد تا به‌جای اینستاگرام، به هدفت معتاد بشی. پس هشت دقیقه بهم وقت بده تا آخرش یه روش سه‌قدمی بهت بگم که از همین امشب می‌تونی اجراش کنی.

من کی‌ام و اعترافم

من مرش هستم، کوچ ICF و استراتژیست برندها. کارم اینه که ببینم برندهای بزرگ چطوری ذهن ما رو می‌خونن و بعد توی جلسات کوچینگم همون رو برعکس کنم، به نفع خود آدم‌ها و مراجعینم.

و بذار خیلی رک بهت بگم: خودم هم یه زمانی همین مشکل رو داشتم. صبح‌ها به محض بیدار شدن، اولین کاری که می‌کردم چک کردن گوشی بود؛ حتی قبل از اینکه از تختم بیام بیرون.

کبوتر اسکینر و پاداش متغیر

دهه‌ی ۱۹۵۰ بود که یه روان‌شناس به اسم بی. اف. اسکینر یه آزمایش ساده انجام داد: یه کبوتر، یه دکمه و یه دونه غذا. وقتی کبوتر هر بار که دکمه رو می‌زد غذاش رو می‌گرفت، رفتارش هم معمولی بود؛ می‌خورد، سیر می‌شد، ول می‌کرد و می‌رفت.

ولی یه وقت‌هایی دکمه درست کار نمی‌کرد و غذا همیشه در دسترس نبود؛ یه بار بود، پنج بار نبود؛ دو بار بود، سه بار نبود. اینجا بود که کبوتر دیوونه می‌شد و بی‌وقفه دکمه رو می‌زد. روان‌شناس‌ها اسمش رو گذاشتن «پاداش متغیر». مغز ما با چیزی که «شاید» بیاد خیلی بیشتر درگیر می‌شه تا با چیزی که حتماً میاد.

ماشین‌های قمار هم دقیقاً همین‌طوری طراحی شدن: دقیق نمی‌دونی این بار برنده می‌شی یا نه، پس دوباره دسته رو می‌کشی یا دکمه رو فشار می‌دی.

گوشی تو، ماشین قمار جیبی

حالا برو و گوشیت رو نگاه کن. اون حرکتی که توی اینستاگرام صفحه رو پایین می‌کشی و ول می‌کنی تا رفرش بشه، به نظرت دقیقاً شبیه کشیدن دسته‌ی ماشین قمار نیست؟ یا یه نگاهی به لایک کردن توی اینستاگرام بنداز؛ شبیه همون دکمه‌ی ماشین بخت‌آزمایی نیست؟

واقعیت اینه که پشت هم داری انجامش می‌دی تا پاداش‌های متفاوت و غیرقابل پیش‌بینی بگیری؛ یعنی ذهنت عادت کرده که محتوای جدید براش مثل جایزه باشه. جالبه بدونی کسی که این حرکت رو اختراع کرد، لورن بریکتر، بعدها گفت از این اختراعش پشیمونه، چون اعتراف کرد که بسیار بسیار اعتیادآوره.

جنگ اراده نیست، جنگ طراحیه

حالا یه سؤال: فکر می‌کنی مشکل از اراده‌ی توئه؟ قطعاً نه. تو داری با سیستمی می‌جنگی که هزاران رفتارشناس، جامعه‌شناس و مهندس هر روز دارن بهتر و بهترش می‌کنن. پس اینجا اصلاً جنگ اراده مطرح نیست؛ این جنگ، یه جنگ طراحیه.

لایه‌ی عمیق‌تر: وقتی زندگی غافلگیری نداره

ولی یه لایه‌ی دیگه هم هست که کمتر کسی درباره‌ش حرف می‌زنه. وقتی زندگی بیرون آدم‌ها قابل پیش‌بینی و خسته‌کننده‌ست، وقتی فردا شبیه دیروزه، وقتی برنامه‌ریزی برای پنج سال بعد عملاً غیرممکن به نظر می‌رسه، مغز دنبال جایی می‌گرده که هنوز براش غافلگیری و سورپرایز داشته باشه. گوشی‌های هوشمند و شبکه‌هایی مثل اینستاگرام، کوچیک‌ترین و نزدیک‌ترین پنجره‌ی غافلگیری رو برای مغز می‌سازن.

پس اگه زیاد سراغ گوشیت می‌ری، معنیش این نیست که ضعیفی؛ شاید فقط خسته‌ای، و این تنها جاییه که هنوز یه چیز تازه بهت می‌ده. این رو گفتم که قبل از هر روشی خودت رو سرزنش نکنی، چون سرزنش خودش یه دلیل دیگه برای فرار به سمت گوشیته.

پاسکال و اتاق خالی

جالب‌تر اینجاست که بلز پاسکال، فیلسوف فرانسوی، حدود ۳۵۰ سال پیش حرف خیلی جالبی زد. گفت همه‌ی بدبختی‌های انسان از اینه که نمی‌تونه آروم توی یه اتاق تنها بشینه. یعنی ۳۵۰ سال پیش، قبل از اینکه گوشی هوشمند یا اینترنتی وجود داشته باشه، این حرف زده شده. این میل به فرار همیشه بوده؛ اینستاگرام فقط روشی بوده که این میل رو شناسایی کرده و داره ازش پول درمیاره.

پروتکل برعکس: سه قدم

خب، حالا که فهمیدیم بازی چطوریه، وقتشه که برعکسش کنیم. سه قدم بهت یاد می‌دم که از همین امشب می‌تونی اجراش کنی.

قدم اول: جایزه رو قابل پیش‌بینی کن. یادته کبوتری که هر بار دکمه رو می‌زد و غذاش رو می‌گرفت، آروم بود؟ گوشیت رو هم همون‌طوری کن. روزی سه بار ساعت مشخص براش تعیین کن، مثلاً ۱۲ ظهر، ۵ عصر و ۹ شب، و فقط همون موقع‌ها برو توی اینستاگرام. وقتی مغز بدونه جایزه‌ش کِی میاد، دیگه هر پنج دقیقه یه بار دنبالش نمی‌گرده.

قدم دوم: اصطکاک بساز و سخت‌ترش کن. برندها هر کاری می‌کنن که خرید برای مشتری آسون بشه؛ همه‌چیز رو خلاصه می‌کنن توی یه لینک، یه کلیک یا یه اثر انگشت. تو برعکسش کن. اگه به اینستاگرام وابسته شدی، احتمالاً اپش روی صفحه‌ی اول گوشیته. از صفحه‌ی اول برش دار، ببرش به صفحه‌ی آخر و بذارش توی یه پوشه. هر بار هم که توی اون سه نوبت واردش شدی، موقع خارج شدن لاگ‌اوت کن. همین چند ثانیه سختیِ دوباره وارد شدن، کم‌کم این عادت رو از سرت می‌اندازه.

قدم سوم: پاداش متغیر رو ببر سمت هدفت. این قسمتش خیلی جذابه. یه شیشه یا یه جعبه بردار، چند تا تیکه کاغذ هم بردار و روی هر کدوم یه جایزه‌ی کوچیک بنویس؛ مثلاً رفتن به یه کافه‌ی محلی و خوردن یه قهوه‌ی خوب، دیدن یه قسمت از یه سریال خوب، یا نیم ساعت پیاده‌روی. چند تا از کاغذها رو هم خالی بذار. همه رو تا کن و بنداز توی شیشه. هر بار که یکی از کارهای مهمت رو تموم کردی، برو سراغ شیشه و یه کاغذ بردار. شاید جایزه باشه، شاید هم نباشه؛ و این دقیقاً همون «شاید»یه که اینستاگرام ازش استفاده می‌کنه. فقط حالا تو داری ازش برای ساختن عادتی که خودت می‌خوای استفاده می‌کنی.

نکته برای صاحبان کسب‌وکار

شاید بپرسی نکته‌ی این قسمت برای صاحبان کسب‌وکار چیه؟ یادت باشه پاداش متغیر فقط مال اپلیکیشن‌ها نیست. یه هدیه‌ی غافلگیرکننده که مشتری انتظارش رو نداره، می‌تونه خیلی بیشتر از یه تخفیف ثابت توی ذهنش بمونه. فقط مرزش رو نگه دار: هدف غافلگیریه، نه اعتیاد. و اگه زیادی تکرارش کنی، تبدیلش کردی به وظیفه‌ی همیشگی‌ات در قبال مشتری.

سؤال آخر

حالا بذار یه سؤال ازت بپرسم. لازم نیست جوابش رو به من بدی، ولی اگه دوست داشتی توی کامنت‌ها بنویس: وقتی گوشی رو برمی‌داری، واقعاً داری از چی فرار می‌کنی؟ وقت بذار و جوابش رو پیدا کن، چون جواب این سؤال شاید از هر روشی مهم‌تر باشه.

و اگه تو هم از اون آدم‌هایی هستی که کارهات رو شروع می‌کنی ولی نصفه رها می‌کنی، قسمت بعدی دقیقاً درباره‌ی توئه: یه اپ هست که با یه ترفند ساده، میلیون‌ها نفر رو هر روز به سمت خودش برمی‌گردونه، و توی قسمت بعد یادت می‌دم چطوری همون ترفند رو برعکس کنی و به نفع خودت ازش استفاده کنی. من مرش هستم؛ تا قسمت بعد، آدیوس.

پرسش‌های پرتکرار

چرا نمی‌تونم اینستاگرام رو کنار بذارم؟

چون فید با منطق «پاداش متغیر» طراحی شده: هر بار اسکرول ممکنه چیز جذابی بیاره یا نیاره، و همین نامعلوم بودن، مغز رو بیشتر از پاداش ثابت درگیر نگه می‌داره. پس مشکل فقط اراده نیست؛ طراحی محصوله.

پروتکل برعکس چیه؟

یه تمرین سه‌قدمی تو قسمت اول پادکست مرشولاگ که همون فرمول پاداش متغیر رو به‌جای اینستاگرام، پشت هدف و عادت دلخواه خودت می‌ذاره.

این قسمت رو کجا می‌شه گوش داد یا دید؟

نسخه‌ی صوتی همین صفحه و روی Spotify، فیدیبو و شنوتو هست، نسخه‌ی تصویری با گرافیک‌ها روی کانال یوتیوب مرشولاگ، و داخل کانال کوچکآوی روی Apple Podcasts و Castbox هم منتشر شده.

موسیقی: «Mario Bava Sleeps In a Little Later Than He Expected To» از Chris Zabriskie، با مجوز Creative Commons Attribution 4.0 (منبع).